Jak rozmawiać z osobą z demencją? 10 zasad, które ułatwiają codzienną opiekę
Mama po raz kolejny pyta, kiedy przyjedzie córka, choć przed chwilą dostała odpowiedź. Tata upiera się, że musi iść do pracy, mimo że od kilkunastu lat jest na emeryturze. W takich chwilach łatwo stracić cierpliwość i próbować przekonać seniora, że się myli.
W rozmowie z osobą z demencją często ważniejsze od udowodnienia faktów jest jednak zmniejszenie napięcia i próba zrozumienia, czego senior w danej chwili potrzebuje.
1. Mów krótko i prosto
Długie wyjaśnienia mogą być dla osoby z demencją trudne do zapamiętania i zrozumienia.
Zamiast:
„Mamo, ubierz się, weź sweter z sypialni, potem przygotuj torebkę, bo za pół godziny musimy wyjść do lekarza.”
lepiej podzielić informację na kilka kroków:
„Mamo, założymy teraz sweter.”
A dopiero później:
„Teraz weźmiemy torebkę.”
Jedna informacja na raz może być znacznie łatwiejsza do przetworzenia.
2. Daj seniorowi czas na odpowiedź
Zadajesz pytanie i nie słyszysz odpowiedzi.
Naturalnym odruchem jest powtórzenie pytania albo zadanie kolejnego.
Warto jednak chwilę poczekać.
Osoba z demencją może potrzebować więcej czasu, aby zrozumieć pytanie, znaleźć odpowiednie słowo i sformułować odpowiedź.
Nie kończ każdego zdania za seniora i nie poganiaj go, jeżeli nie jest to konieczne.
Kilka dodatkowych sekund ciszy może bardzo ułatwić rozmowę.
3. Ogranicz hałas i inne rozpraszacze
Rozmowa przy włączonym telewizorze, radiu i kilku osobach mówiących jednocześnie może być trudna nawet dla zdrowej osoby.
Dla seniora z demencją może stać się jeszcze bardziej obciążająca.
Jeżeli chcesz porozmawiać o czymś ważnym:
- wyłącz lub ścisz telewizor,
- usiądź blisko seniora,
- zwróć się do niego bezpośrednio,
- unikaj sytuacji, w której kilka osób mówi jednocześnie,
- daj mu czas na skupienie uwagi.
Spokojniejsze otoczenie często ułatwia porozumienie bardziej niż wielokrotne powtarzanie tego samego.
4. Nie sprawdzaj ciągle pamięci seniora
„Pamiętasz, co mówiłam rano?”
„Pamiętasz, kto wczoraj był?”
„No przecież znasz tę osobę. Powiedz, jak ma na imię.”
Takie pytania mogą brzmieć niewinnie, ale dla osoby, która rzeczywiście nie pamięta odpowiedzi, mogą stać się kolejnym doświadczeniem porażki.
Zamiast robić seniorowi test, możesz po prostu przekazać potrzebną informację.
Zamiast:
„Pamiętasz, kto dzisiaj przychodzi?”
powiedz:
„Dzisiaj po południu przyjdzie Ania.”
A zamiast:
„Nie poznajesz? Przecież to Kasia!”
możesz powiedzieć:
„To Kasia, Twoja wnuczka. Przyszła Cię odwiedzić.”
Jeżeli senior zaczyna mieć problemy z rozpoznawaniem najbliższych osób, przeczytaj również:
Senior nie rozpoznaje bliskich – co może oznaczać i kiedy reagować?
5. Nie kłóć się o każdy szczegół
Senior mówi:
„Muszę iść do pracy.”
Ty odpowiadasz:
„Tato, przecież od 15 lat jesteś na emeryturze.”
Senior nalega.
Zaczynasz tłumaczyć, pokazywać kalendarz i przekonywać go, że nie ma racji.
Problem polega na tym, że logiczne argumenty nie zawsze zakończą taką rozmowę. Mogą natomiast zwiększyć niepokój seniora.
Czasem lepiej spróbować zrozumieć, co kryje się za jego słowami.
Można odpowiedzieć:
„Martwisz się, że się spóźnisz?”
albo spokojnie przekierować uwagę:
„Najpierw napijmy się herbaty.”
Nie chodzi o to, aby zawsze przytakiwać wszystkiemu, co mówi senior. Chodzi o ocenę, czy poprawienie go w danej chwili rzeczywiście coś daje.
Temu problemowi poświęciliśmy osobny poradnik:
Czy poprawiać osobę z demencją, kiedy mówi coś nieprawdziwego?
6. Nie mów: „Przecież już Ci mówiłam”
To jedno z najłatwiejszych zdań do wypowiedzenia.
Senior pyta piąty raz:
„O której jedziemy?”
I słyszy:
„Przecież już pięć razy Ci mówiłam!”
Problem w tym, że osoba z zaburzeniami pamięci może naprawdę nie pamiętać poprzedniej odpowiedzi.
Dla opiekuna jest to piąte pytanie.
Dla seniora może być pierwsze.
Jeżeli to możliwe, odpowiedz ponownie krótko:
„Jedziemy o trzeciej.”
Możesz również wykorzystać prostą pomoc wizualną, np. dużą kartkę:
LEKARZ – 15:00
Dzięki temu przy kolejnym pytaniu można spokojnie wskazać informację, zamiast ponownie rozpoczynać spór.
Więcej o powtarzających się pytaniach:
Senior ciągle powtarza te same pytania – czy to normalne starzenie, czy objaw demencji?
Sposób rozmowy może wpływać na zachowanie seniora
Komunikacja to nie tylko dobór słów.
Znaczenie mają również ton głosu, tempo mówienia, mimika i sposób, w jaki podchodzimy do seniora.
Oficjalny poradnik NFZ dotyczący opieki nad osobą z demencją zaleca m.in. spokojne podejście do chorego, unikanie gwałtownych ruchów i podnoszenia głosu. Ma to szczególne znaczenie w sytuacjach napięcia lub pobudzenia.
Więcej praktycznych informacji dla rodzin:
Pacjent.gov.pl – Opieka nad chorym z demencją
Jeżeli mimo spokojnej rozmowy senior staje się agresywny lub bardzo pobudzony, warto również zastanowić się, co mogło wywołać jego reakcję, zamiast traktować zachowanie wyłącznie jako złośliwość.
Senior z demencją staje się agresywny – dlaczego tak się dzieje i jak reagować?
7. Zamiast pytań otwartych dawaj prosty wybór
Pytanie:
„Co chcesz dzisiaj zjeść?”
może wymagać od seniora przypomnienia sobie wielu możliwości, porównania ich i podjęcia decyzji.
Czasami łatwiejsze będzie:
„Chcesz zupę czy kanapkę?”
Podobnie zamiast:
„Co chciałbyś dzisiaj założyć?”
można pokazać dwie rzeczy:
„Wolisz niebieski czy szary sweter?”
Senior nadal podejmuje decyzję, ale zadanie staje się prostsze.
Nie trzeba jednak ograniczać każdego wyboru. Warto robić to przede wszystkim wtedy, gdy widzimy, że zbyt wiele możliwości powoduje zagubienie lub zdenerwowanie.
8. Najpierw spróbuj zrozumieć emocję, dopiero później odpowiadaj
Senior mówi:
„Muszę wracać do domu.”
Problem w tym, że siedzi właśnie we własnym mieszkaniu.
Pierwszym odruchem może być:
„Mamo, przecież jesteś w domu!”
Ale takie wyjaśnienie nie zawsze uspokaja.
Warto spróbować odpowiedzieć na emocję:
„Chciałabyś być teraz w miejscu, w którym czujesz się bezpiecznie?”
„Tęsknisz za swoim domem?”
Można też zapytać o dom, który senior pamięta:
„Opowiesz mi, jak wyglądał?”
Czasami słowo „dom” nie oznacza konkretnego adresu. Może kojarzyć się seniorowi z bezpieczeństwem, rodzicami albo wcześniejszym okresem życia.
Jeżeli taka sytuacja regularnie się powtarza, przeczytaj:
Senior ciągle chce wracać do domu, choć jest u siebie – co może oznaczać?
9. Nie rozmawiaj o seniorze tak, jakby go nie było
To może zdarzyć się bardzo łatwo podczas wizyty lekarskiej albo rodzinnego spotkania.
„Mama już niczego nie pamięta.”
„On nie rozumie takich rzeczy.”
„Powiedz jej, żeby wzięła leki.”
Senior siedzi obok i słyszy rozmowę prowadzoną na swój temat.
Demencja nie oznacza, że człowiek przestaje mieć uczucia, potrzeby czy prawo do uczestniczenia w rozmowie.
Jeżeli jest to możliwe, zwracaj się bezpośrednio do seniora i włączaj go w decyzje, które go dotyczą.
Zamiast pytać córkę:
„Co mama chce wypić?”
można najpierw zapytać mamę:
„Mamo, napijesz się herbaty czy wody?”
Pomoc rodziny może być potrzebna, ale nie powinna automatycznie oznaczać odbierania seniorowi możliwości wypowiedzenia własnego zdania.
10. Kiedy rozmowa zamienia się w konflikt, czasem lepiej ją przerwać
Nie każdą sytuację trzeba rozwiązać natychmiast.
Jeżeli widzisz, że senior jest coraz bardziej zdenerwowany, a każde kolejne wyjaśnienie tylko zwiększa napięcie, można zrobić przerwę.
Zmień temat.
Zaproponuj herbatę.
Przejdźcie do innego pokoju.
Wróć do sprawy później, jeśli nadal będzie to potrzebne.
Wygranie sporu nie zawsze oznacza rozwiązanie problemu.
Szczególnie przy demencji spokojne zakończenie trudnej sytuacji może być ważniejsze niż udowodnienie, kto ma rację.
Co powiedzieć zamiast? Kilka prostych przykładów
Zamiast:
„Przecież mówiłam Ci to już pięć razy.”
Spróbuj:
„Jedziemy o trzeciej. Zapiszę Ci to tutaj.”
Zamiast:
„Nie pamiętasz własnej wnuczki?”
Spróbuj:
„To Ania, Twoja wnuczka. Przyszła Cię odwiedzić.”
Zamiast:
„Nie możesz teraz wychodzić. Ile razy mam powtarzać?”
Spróbuj:
„Chcesz gdzieś pójść? Powiedz mi gdzie.”
Zamiast:
„To nieprawda. Nikt Ci niczego nie ukradł.”
Spróbuj:
„Widzę, że martwisz się o portfel. Poszukajmy go razem.”
Zamiast:
„Musisz się teraz wykąpać.”
Spróbuj:
„Przygotowałam łazienkę. Chcesz umyć się teraz czy po śniadaniu?”
Nie każde zdanie zadziała u każdej osoby. Warto obserwować, jaki sposób rozmowy uspokaja konkretnego seniora, a co zwiększa jego napięcie.
Kiedy problemu nie da się rozwiązać samą rozmową?
To bardzo ważne.
Jeżeli senior nagle stał się agresywny, bardzo splątany, wyjątkowo senny, pobudzony albo jego zachowanie w krótkim czasie wyraźnie się zmieniło, nie zakładaj, że wystarczy znaleźć „lepszy sposób rozmowy”.
Nagła zmiana zachowania powinna zostać skonsultowana z lekarzem.
Może mieć przyczynę zdrowotną i nie należy automatycznie przypisywać jej demencji.
Więcej:
Demencja a majaczenie – dlaczego nagłe pogorszenie zachowania seniora wymaga reakcji
Jeżeli natomiast zmiany pamięci lub zachowania pojawiają się stopniowo i senior nie był jeszcze diagnozowany, warto zacząć od konsultacji medycznej.
Demencja u seniora – pierwsze objawy, diagnoza i opieka. Kompletny poradnik dla rodziny
Krótka checklista dobrej rozmowy
Kiedy rozmowa zaczyna być trudna, sprawdź:
- Czy mówię spokojnie?
- Czy przekazuję jedną informację naraz?
- Czy daję seniorowi czas na odpowiedź?
- Czy w tle nie gra głośno telewizor?
- Czy moje pytanie nie jest zbyt skomplikowane?
- Czy naprawdę muszę poprawić seniora?
- Czy zamiast przekonywać mogę spróbować zrozumieć jego emocję?
- Czy senior może być zmęczony, przestraszony, głodny albo odczuwać ból?
- Czy rozmowę można przełożyć na spokojniejszy moment?
Czasami niewielka zmiana sposobu komunikacji może wyraźnie zmniejszyć napięcie po obu stronach.
Najczęstsze pytania
Czy należy mówić osobie z demencją prawdę?
Nie ma jednej odpowiedzi pasującej do każdej sytuacji. Wiele zależy od tego, czego dotyczy rozmowa i jakie konsekwencje może mieć dana informacja. Nie każda nieścisłość seniora wymaga natychmiastowego prostowania.
Więcej:
Czy poprawiać osobę z demencją, kiedy mówi coś nieprawdziwego?
Co zrobić, jeśli senior ciągle pyta o to samo?
Odpowiadaj możliwie krótko i spokojnie. Przy powtarzających się pytaniach dotyczących godziny, wizyty czy planu dnia może pomóc również duży zegar, kalendarz albo kartka z prostą informacją.
Czy można powiedzieć seniorowi: „Już Ci to mówiłam”?
Oczywiście opiekunowi może się to zdarzyć – opieka nad osobą z demencją bywa bardzo obciążająca. Warto jednak pamiętać, że senior może naprawdę nie pamiętać wcześniejszej rozmowy. Powtarzanie, że „powinien pamiętać”, zwykle nie przywróci informacji, a może zwiększyć frustrację.
Co zrobić, jeśli senior nie chce ze mną rozmawiać?
Nie zmuszaj go do długiej rozmowy. Spróbuj ponownie w spokojniejszym momencie i sprawdź, czy przyczyną nie jest zmęczenie, hałas, trudność ze zrozumieniem pytania albo złe samopoczucie.
Dobra rozmowa nie oznacza rozmowy idealnej
Nie da się przez cały czas reagować książkowo.
Opiekun może być zmęczony. Może stracić cierpliwość. Może odpowiedzieć zbyt szybko albo wejść w niepotrzebny spór.
Ważniejsze jest stopniowe zauważanie, które sposoby komunikacji pomagają seniorowi, a które zwiększają jego niepokój.
Mów prościej. Daj więcej czasu. Nie sprawdzaj pamięci bez potrzeby. Nie walcz o każdy szczegół.
I pamiętaj, że za powtarzanym pytaniem, nietypowym zdaniem czy złością seniora może kryć się zagubienie, lęk albo potrzeba, której nie potrafi już łatwo wyrazić słowami.
