Mama po raz trzeci pyta, o której przyjedziesz. Tata zaczyna gubić się podczas zakupów, choć od lat chodzi do tego samego sklepu. Innym razem senior staje się podejrzliwy, zapomina o rachunkach albo ma trudność z wykonaniem czynności, które wcześniej nie sprawiały mu żadnego problemu.

Takie sytuacje nie muszą oznaczać demencji. Jeżeli jednak zmiany powtarzają się, nasilają albo zaczynają utrudniać codzienne życie, nie warto tłumaczyć ich wyłącznie wiekiem.

Czym właściwie jest demencja?

Demencja, nazywana również otępieniem, nie jest jedną konkretną chorobą. To zespół objawów związanych z pogorszeniem funkcji poznawczych, który może mieć różne przyczyny.

Najbardziej znaną z nich jest choroba Alzheimera, ale istnieją również inne rodzaje otępienia, m.in. otępienie naczyniowe czy otępienie z ciałami Lewy’ego.

Demencja może wpływać nie tylko na pamięć. Problemy mogą dotyczyć również:

• myślenia i koncentracji,
• orientacji w czasie i przestrzeni,
• mowy i rozumienia,
• planowania i podejmowania decyzji,
• wykonywania codziennych czynności,
• zachowania i emocji.

Co bardzo ważne, demencja nie jest naturalnym elementem starzenia się. Narastające problemy z pamięcią i codziennym funkcjonowaniem warto skonsultować z lekarzem, zamiast zakładać, że wynikają wyłącznie z wieku.

Przeczytaj również:

Czy Alzheimer i demencja to to samo? Najważniejsze różnice, które warto znać

Pierwsze objawy demencji łatwo przeoczyć

Początek demencji nie zawsze wygląda tak, jak wyobraża sobie rodzina.

Senior nie musi nagle przestać rozpoznawać dzieci ani zapomnieć, gdzie mieszka. Pierwsze zmiany mogą być znacznie subtelniejsze.

Niepokój powinny zwrócić szczególnie sytuacje, gdy senior:

• regularnie zapomina niedawne rozmowy lub wydarzenia,
• wielokrotnie zadaje te same pytania,
• ma trudność ze znalezieniem odpowiednich słów,
• zaczyna mieć problemy z czynnościami, które wcześniej wykonywał samodzielnie,
• myli daty, godziny lub miejsca,
• gorzej radzi sobie z pieniędzmi i rachunkami,
• ma trudności z planowaniem i podejmowaniem decyzji,
• staje się bardziej wycofany, drażliwy lub podejrzliwy,
• zaczyna gubić się w znanym otoczeniu.

Podobne sygnały wymienia Narodowy Fundusz Zdrowia. NFZ zwraca uwagę m.in. na zapominanie niedawnych zdarzeń, powtarzanie pytań, problemy z dobieraniem słów, koncentracją, podejmowaniem decyzji oraz orientacją.

Więcej informacji:
Sprawdź, czy to demencja – Akademia NFZ

Jeżeli widzisz u bliskiej osoby podobne zmiany, przeczytaj również:

Demencja u seniora – pierwsze objawy, których rodzina często nie zauważa

Zapominanie nie zawsze oznacza demencję

To bardzo ważne, ponieważ rodziny często wpadają w jedną z dwóch skrajności.

Pierwsza to:

„Ma 80 lat, więc to normalne.”

Druga:

„Zapomniała, gdzie położyła klucze – na pewno ma demencję.”

Żadne z tych podejść nie jest dobre.

Pojedyncze problemy z pamięcią nie pozwalają rozpoznać demencji. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy zmiany powtarzają się, nasilają i zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie seniora.

Problemy z pamięcią lub nagła zmiana zachowania mogą mieć również inne przyczyny. Dlatego diagnozy nie powinno się stawiać samodzielnie na podstawie kilku zaobserwowanych objawów.

Kiedy problemy z pamięcią powinny szczególnie niepokoić?

Wyobraź sobie dwie sytuacje.

Senior nie pamięta nazwiska aktora, którego ogląda w telewizji, ale po chwili sobie przypomina.

A teraz druga sytuacja.

Senior regularnie zapomina, że przed chwilą jadł obiad, kilka razy dziennie pyta o tę samą rzecz albo nie pamięta rozmowy przeprowadzonej pół godziny wcześniej.

To nie są identyczne problemy.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na powtarzalność zmian i ich wpływ na codzienne życie.

Jeżeli senior coraz częściej zadaje te same pytania, przeczytaj:

Senior ciągle powtarza te same pytania – czy to normalne starzenie, czy objaw demencji?

Demencja może zmieniać również zachowanie

To jeden z powodów, dla których pierwsze objawy bywają trudne do rozpoznania.

Rodzina szuka problemów z pamięcią, tymczasem wcześniej może zauważyć zmianę zachowania.

Spokojny wcześniej senior staje się podejrzliwy. Oskarża bliskich o zabieranie rzeczy. Wycofuje się z kontaktów. Denerwuje się w sytuacjach, które wcześniej nie sprawiały mu trudności.

Nie oznacza to automatycznie demencji. Wyraźna i utrzymująca się zmiana zachowania seniora jest jednak sygnałem, którego nie warto ignorować.

Przeczytaj również:

Senior oskarża rodzinę o kradzież – czy to może być demencja i jak reagować?

Nagła zmiana zachowania to szczególnie ważny sygnał

Demencja zazwyczaj rozwija się stopniowo. Dlatego jeżeli senior w ciągu godzin lub kilku dni nagle staje się bardzo splątany, senny, pobudzony, nie wie, gdzie jest albo zachowuje się zupełnie inaczej niż zwykle, nie należy automatycznie zakładać, że „demencja się pogorszyła”.

Nagłe pogorszenie może mieć inną przyczynę i wymaga oceny medycznej. W takiej sytuacji należy skontaktować się z lekarzem, szczególnie jeśli pojawiają się również inne niepokojące objawy.

Więcej na ten temat:

Demencja a majaczenie – dlaczego nagłe pogorszenie zachowania seniora wymaga reakcji

Najważniejsza zasada jest prosta: jeżeli pamięć, zachowanie lub codzienne funkcjonowanie seniora zaczynają Cię niepokoić, warto porozmawiać z lekarzem zamiast próbować samodzielnie ustalić przyczynę.

Wczesne zauważenie problemu nie oznacza od razu diagnozy demencji. Oznacza natomiast, że można zacząć szukać przyczyny i odpowiedniego wsparcia.

Co zrobić, gdy zaczynasz podejrzewać demencję?

Nie musisz czekać, aż problemy staną się bardzo poważne.

Jeżeli zauważasz, że pamięć, zachowanie lub sposób funkcjonowania seniora wyraźnie się zmieniły, warto przez pewien czas zapisywać konkretne sytuacje.

Zamiast powiedzieć lekarzowi:

„Mama ostatnio dużo zapomina”,

znacznie więcej informacji daje:

„W ciągu ostatnich dwóch miesięcy kilka razy zostawiła zakupy w sklepie, codziennie pyta po kilka razy o tę samą rzecz i dwa razy pomyliła dzień wizyty u lekarza”.

Warto zanotować:

• kiedy pojawiły się pierwsze zmiany,
• czy stopniowo się nasilają,
• jakie sytuacje powtarzają się najczęściej,
• czy senior nadal samodzielnie przygotowuje posiłki i robi zakupy,
• czy pamięta o lekach,
• czy radzi sobie z rachunkami i pieniędzmi,
• czy zdarza mu się zgubić w znanym miejscu,
• czy zmieniło się jego zachowanie lub nastrój.

Takie informacje mogą być bardzo pomocne podczas wizyty.

Od jakiego lekarza zacząć?

Pierwszym krokiem może być lekarz podstawowej opieki zdrowotnej (POZ).

Narodowy Fundusz Zdrowia wskazuje, że w przypadku zauważenia objawów mogących świadczyć o demencji warto zgłosić się właśnie do lekarza POZ. Lekarz może ocenić sytuację i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka lub konsultacja specjalistyczna.

W zależności od objawów i sytuacji senior może zostać skierowany m.in. do neurologa, geriatry lub innego specjalisty.

Nie warto natomiast próbować samodzielnie rozpoznawać demencji na podstawie internetowego testu czy pojedynczego objawu.

Więcej informacji:
Sprawdź, czy to demencja – Akademia NFZ

Jak wygląda diagnozowanie demencji?

Nie istnieje jeden prosty test, który w kilka minut odpowie na pytanie:

„Czy mama ma demencję?”

Diagnostyka może obejmować rozmowę z seniorem i rodziną, ocenę pamięci oraz innych funkcji poznawczych, badanie lekarskie i – zależnie od sytuacji – dodatkowe badania.

Lekarz będzie chciał również ustalić, czy obserwowane problemy mogą mieć inną przyczynę.

Dlatego tak ważne jest, aby nie przychodzić na wizytę wyłącznie z informacją, że „mama zapomina”, ale opowiedzieć o konkretnych zmianach w jej codziennym funkcjonowaniu.

Nie bój się powiedzieć lekarzowi tego, czego senior nie zauważa

To bywa trudne.

Senior może powiedzieć:

„Nic mi nie jest.”

„Oni przesadzają.”

„Każdy czasem zapomina.”

I rzeczywiście – każdy czasem zapomina. Problem pojawia się wtedy, gdy rodzina obserwuje powtarzające się sytuacje, których sam senior nie dostrzega albo nie pamięta.

Jeżeli masz ważne informacje dotyczące jego bezpieczeństwa lub funkcjonowania, warto przekazać je lekarzowi, nawet jeśli rozmowa jest dla Ciebie niezręczna.

Możesz wcześniej zapisać kilka konkretnych przykładów, żeby podczas wizyty o niczym nie zapomnieć.

Co jeśli senior nie chce iść do lekarza?

To jeden z częstszych problemów rodzin.

Nie zaczynaj rozmowy od:

„Musisz iść do lekarza, bo masz demencję.”

Jeżeli diagnozy jeszcze nie ma, takie stwierdzenie może wywołać strach, złość albo opór.

Lepiej powiedzieć:

„Martwię się, bo ostatnio kilka razy zapomniałaś o lekach. Chciałabym, żebyśmy sprawdziły, z czego to wynika.”

albo:

„Zauważyłem, że ostatnio trudniej Ci się skupić. Umówmy wizytę i sprawdźmy, czy wszystko jest w porządku.”

Celem pierwszej rozmowy nie jest przekonanie seniora, że ma demencję.

Celem jest doprowadzenie do spokojnej oceny jego stanu zdrowia.

Co dzieje się po diagnozie?

Diagnoza demencji jest dla wielu rodzin momentem bardzo trudnym, ale nie oznacza, że od następnego dnia senior przestaje być samodzielny.

Zakres potrzebnej pomocy zależy od konkretnej osoby i stopnia występujących trudności.

Na początku senior może nadal wykonywać wiele codziennych czynności samodzielnie, potrzebując jedynie przypominania, pomocy w organizacji wizyt czy kontroli leków.

Z czasem zakres wsparcia może się zmieniać.

Dlatego zamiast od razu próbować przewidzieć następne kilka lat, warto odpowiedzieć sobie na prostsze pytanie:

Z czym senior potrzebuje pomocy właśnie teraz?

Jak rozmawiać z osobą z demencją?

Sposób komunikacji zaczyna mieć ogromne znaczenie.

Jeżeli senior czegoś nie pamięta, wielokrotne udowadnianie mu:

„Przecież mówiłam Ci to pięć razy!”

zwykle nie rozwiązuje problemu.

Może natomiast zwiększyć napięcie i frustrację po obu stronach.

W rozmowie warto:

• mówić spokojnie,
• używać prostych i krótkich zdań,
• dawać seniorowi czas na odpowiedź,
• ograniczyć hałas i inne rozpraszające bodźce,
• unikać niepotrzebnych kłótni o szczegóły,
• nie zawstydzać seniora z powodu problemów z pamięcią.

Szczegółowo omawiamy to tutaj:

Jak rozmawiać z osobą z demencją? 10 zasad, które ułatwiają codzienną opiekę

Zamiast robić wszystko za seniora – obserwuj, z czym naprawdę sobie nie radzi

Diagnoza demencji może sprawić, że rodzina odruchowo zaczyna wyręczać seniora we wszystkim.

Nie zawsze jest to potrzebne.

Jeżeli mama nadal potrafi przygotować sobie śniadanie, ubrać się czy wykonać prostą czynność w domu, warto pozwolić jej robić to samodzielnie tak długo, jak jest to bezpieczne.

Pomoc powinna pojawiać się przede wszystkim tam, gdzie rzeczywiście jest potrzebna.

Jednocześnie trzeba obserwować obszary, w których pomyłka może mieć poważne konsekwencje – na przykład leki, gotowanie, wychodzenie z domu czy korzystanie z urządzeń.

Bezpieczeństwo z czasem staje się coraz ważniejsze

Wraz z rozwojem problemów poznawczych mogą pojawić się sytuacje, których wcześniej nie było.

Senior może:

• zapomnieć wyłączyć kuchenkę,
• pomylić dawki leków,
• zostawić otwarte drzwi,
• wyjść z domu i mieć problem z powrotem,
• przewrócić się w źle przygotowanym mieszkaniu,
• nie wiedzieć, jak zachować się w nieoczekiwanej sytuacji.

Nie oznacza to, że każda osoba z demencją natychmiast potrzebuje całodobowego nadzoru.

Oznacza natomiast, że poziom samodzielności trzeba regularnie oceniać, ponieważ może się zmieniać.

Jeżeli zastanawiasz się, czy senior nadal może bezpiecznie pozostawać sam, przeczytaj:

Czy osobę z demencją można zostawić samą w domu?

Warto również odpowiednio przygotować otoczenie:

Jak przygotować mieszkanie dla osoby z demencją?

Co zrobić, gdy senior zaczyna wychodzić i się gubić?

To sytuacja, której nie należy bagatelizować.

Jeżeli senior zaczyna tracić orientację nawet w dobrze znanym otoczeniu albo wychodzi z domu i nie potrafi samodzielnie wrócić, rodzina powinna ponownie ocenić jego bezpieczeństwo i zakres potrzebnej opieki.

Nie wystarczy wtedy powiedzieć:

„Nigdzie sam nie wychodź.”

Osoba z demencją może później nie pamiętać tej rozmowy.

Dlatego potrzebne są rozwiązania dostosowane do konkretnej sytuacji seniora i jego stopnia samodzielności.

Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz tutaj:

Senior z demencją wychodzi z domu i nie wie, jak wrócić – jak zwiększyć bezpieczeństwo?

Trudne zachowanie nie zawsze jest „złośliwością”

W kolejnych etapach mogą pojawić się zachowania, które dla rodziny są szczególnie trudne.

Senior może stać się niespokojny, podejrzliwy, drażliwy albo agresywny.

W takiej sytuacji warto zastanowić się nie tylko:

„Jak go uspokoić?”,

ale również:

„Co mogło wywołać tę zmianę?”

Ból, strach, zmęczenie, hałas, niezrozumienie sytuacji czy trudność z zakomunikowaniem własnych potrzeb mogą wpływać na zachowanie osoby z demencją.

Jeżeli agresja pojawia się nagle albo zachowanie seniora gwałtownie się zmienia, warto skonsultować sytuację z lekarzem i poszukać przyczyny.

Więcej:

Senior z demencją staje się agresywny – dlaczego tak się dzieje i jak reagować?

Kiedy rodzina powinna zwiększyć zakres pomocy?

Nie istnieje jeden moment, w którym każda osoba z demencją zaczyna potrzebować stałej opieki.

Znacznie ważniejsze od samej diagnozy jest to, jak senior radzi sobie w codziennym życiu i czy nadal jest bezpieczny.

Warto ponownie ocenić zakres pomocy, jeżeli senior:

• regularnie zapomina o lekach lub przyjmuje je nieprawidłowo,
• zostawia włączoną kuchenkę lub inne urządzenia,
• zaczyna gubić się poza domem,
• nie potrafi przygotować sobie jedzenia,
• ma coraz większe problemy z higieną,
• nie radzi sobie z pieniędzmi,
• ma trudności z korzystaniem z toalety,
• często upada,
• pozostawiony sam staje się bardzo niespokojny,
• wymaga pomocy również w nocy.

Nie trzeba czekać na poważny wypadek, aby zacząć organizować dodatkowe wsparcie.

Czy osoba z demencją od razu potrzebuje opiekunki?

Nie.

We wcześniejszym etapie czasami wystarcza pomoc rodziny oraz kilka godzin dodatkowego wsparcia w tygodniu.

Opiekunka może pomóc między innymi w przygotowaniu posiłku, zakupach, codziennych czynnościach, towarzyszeniu seniorowi czy zadbaniu o bezpieczny rytm dnia.

Wraz ze zmianą stanu seniora liczba potrzebnych godzin może jednak rosnąć.

Jeżeli nie wiesz, od czego zacząć, pomocny może być ten poradnik:

Ile godzin opieki tygodniowo naprawdę potrzebuje senior? Jak ocenić potrzeby bez zgadywania

Kiedy może być potrzebna opieka całodobowa?

To jedna z najtrudniejszych decyzji dla rodziny.

Sama diagnoza demencji nie oznacza jeszcze konieczności zapewnienia opieki przez całą dobę.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy senior nie jest już bezpieczny bez obecności drugiej osoby – na przykład regularnie wychodzi i się gubi, nie potrafi prawidłowo przyjmować leków, wymaga pomocy przy podstawowych czynnościach albo potrzebuje wsparcia również nocą.

Przygotowaliśmy osobny poradnik poświęcony właśnie temu etapowi:

Kiedy osoba z demencją potrzebuje całodobowej opieki?

Warto przeczytać również:

Kiedy opiekunka dla seniora już nie wystarcza? 7 sygnałów, że potrzebna jest większa pomoc

A co z domem opieki?

Dla wielu rodzin samo pojawienie się tej myśli wywołuje ogromne poczucie winy.

Warto jednak oddzielić dwie rzeczy.

Pytanie nie powinno brzmieć:

„Czy jestem złym synem albo złą córką, skoro myślę o domu opieki?”

Znacznie ważniejsze jest:

„Jakiego rodzaju opieki potrzebuje teraz mój rodzic i gdzie można ją bezpiecznie zapewnić?”

Czasami najlepszym rozwiązaniem nadal będzie opieka w domu z pomocą rodziny i opiekunki. W innych sytuacjach potrzeby seniora mogą stać się na tyle duże, że rodzina zacznie rozważać opiekę całodobową poza domem.

Nie trzeba podejmować tej decyzji w jeden wieczór.

Jeżeli jesteś właśnie w takim momencie, przeczytaj:

Senior nie chce iść do domu opieki – co robić i jak rozmawiać bez konfliktu?

Jeżeli mieszkasz w Łodzi lub okolicach, możesz również sprawdzić:

Domy opieki w Łodzi – jakie są opcje i jak wybrać najlepsze rozwiązanie?

Opiekun również ma swoje granice

Opieka nad osobą z demencją może trwać latami.

Na początku rodzina często mówi:

„Poradzimy sobie.”

Później dochodzą wizyty lekarskie, pilnowanie leków, zakupy, telefony, problemy nocne, coraz większa odpowiedzialność i ciągłe zastanawianie się, czy senior jest bezpieczny.

Dlatego organizując opiekę, trzeba patrzeć nie tylko na potrzeby seniora.

Trzeba również odpowiedzieć sobie na pytanie:

Czy osoba, która się nim opiekuje, nadal ma siłę robić to bezpiecznie?

Proszenie o pomoc nie oznacza rezygnacji z opieki nad rodzicem. Czasami jest właśnie sposobem na to, aby móc zapewniać ją dłużej.

Jeżeli czujesz, że sytuacja zaczyna Cię przerastać, przeczytaj:

Nie daję już rady opiekować się mamą – czy to normalne?

oraz:

Kiedy opiekun sam potrzebuje pomocy?

Krótka checklista dla rodziny

Jeżeli podejrzewasz demencję u bliskiej osoby, nie próbuj rozwiązać wszystkiego naraz.

Zacznij od kilku kroków:

• obserwuj i zapisuj konkretne zmiany w zachowaniu oraz pamięci,
• umów seniora na konsultację lekarską,
• przygotuj listę leków i najważniejszych informacji przed wizytą,
• sprawdź, z którymi codziennymi czynnościami senior nadal radzi sobie sam,
• oceń bezpieczeństwo mieszkania,
• zwróć szczególną uwagę na leki, gotowanie i samodzielne wychodzenie,
• ustal, kto z rodziny może realnie pomagać,
• zwiększaj zakres wsparcia wraz ze zmianą potrzeb seniora,
• nie ignoruj własnego zmęczenia.

I przede wszystkim: nie zakładaj, że każda zmiana zachowania wynika z demencji.

Jeżeli coś Cię niepokoi – szczególnie gdy zmiana pojawiła się nagle – skontaktuj się z lekarzem.

Najczęstsze pytania rodzin

Czy demencja jest normalną częścią starzenia?

Nie. Wiek zwiększa ryzyko wystąpienia niektórych chorób prowadzących do otępienia, ale demencji nie należy traktować jako naturalnej i nieuniknionej części starości.

Czy problemy z pamięcią zawsze oznaczają demencję?

Nie. Zapominanie może mieć różne przyczyny. Dlatego szczególnie przy nowych lub nasilających się problemach warto skonsultować seniora z lekarzem zamiast próbować samodzielnie postawić diagnozę.

Czy osoba z demencją może mieszkać sama?

W niektórych przypadkach – szczególnie na wcześniejszym etapie – może być to możliwe. Decyzja powinna jednak zależeć od rzeczywistego poziomu samodzielności i bezpieczeństwa konkretnej osoby, a sytuację należy regularnie oceniać.

Więcej:

Czy osobę z demencją można zostawić samą w domu?

Czy osobę z demencją należy poprawiać, kiedy mówi coś nieprawdziwego?

Nie każda pomyłka wymaga poprawiania. Ciągłe udowadnianie seniorowi, że się myli, może prowadzić do frustracji i konfliktów. Dużo zależy od sytuacji oraz od tego, czy błędne przekonanie stwarza zagrożenie.

Temu problemowi poświęciliśmy osobny poradnik:

Czy poprawiać osobę z demencją, kiedy mówi coś nieprawdziwego?

Co zrobić, jeśli zachowanie seniora nagle bardzo się zmieniło?

Nagłe splątanie lub gwałtowna zmiana zachowania nie powinny być automatycznie tłumaczone demencją. Mogą mieć inną przyczynę zdrowotną i wymagają konsultacji medycznej.

Demencja a majaczenie – dlaczego nagłe pogorszenie zachowania seniora wymaga reakcji

Najważniejsze jest reagowanie na zmiany, a nie sama nazwa choroby

Dla rodziny diagnoza demencji może brzmieć jak początek całkowicie nowego życia.

Nie wszystko jednak zmienia się jednego dnia.

Senior nadal może mieć swoje przyzwyczajenia, zainteresowania, poczucie humoru i rzeczy, które potrafi zrobić samodzielnie.

Z czasem może potrzebować coraz większej pomocy, dlatego warto obserwować jego możliwości, reagować na zmiany i organizować wsparcie zanim pojawi się kryzys.

Nie musisz również znać odpowiedzi na wszystkie pytania od razu.

Najważniejsze jest zauważenie problemu, konsultacja z lekarzem i zapewnienie takiego poziomu pomocy, jakiego senior rzeczywiście potrzebuje na danym etapie.

Źródła i dodatkowe informacje

Akademia NFZ – Sprawdź, czy to demencja

Ministerstwo Zdrowia – Demencja